مدل پنج عاملی شخصیت چیست؟

تألیف شده در تیم ۱۰۰۰۰روز

معمولا هر رویکردی که به بررسی شخصیت می‌پردازد، مدل یا تئوری‌ای را برای توضیح مفهوم شخصیت، تدوین می‌کند که این مدل‌ها غالبا اساس طراحی آزمون‌های شخصیت قرار می‌گیرند. تا کنون مدل‌های مختلفی برای شخصیت ارائه شده است و یکی از این مدل‌ها، مدل پنج عاملی است که اعتبار بیشتری نسبت به سایر مدل‌ها در بین جامعه آکادمیک دارید. از این روی می‌خواهیم این مدل را به صورت کامل توضیح دهیم.

این مدل که تحت عنوان مدل پنج عاملی [۱۵] یا پنج عامل بزرگ شخصیت[۱۶] شناخته می‌شود بر اساس نگاه صفت محور به شخصیت ایجاد شده شده است. بر اساس این مدل، آزمون‌های بسیاری طراحی شده است که آزمون NEO، یکی از آن‌هاست. البته این آزمون خود، نسخه‌های مختلفی دارد.

مدل پنج عاملی، حاصل تحقیق محققان بسیاری به شمار می‌رود اما آلپورت، کتل و لوئیس گلدبرگ[۱۷] را می‌توان از افراد اصلی این گروه بزرگ دانست.

توسعه این مدل بر پایه کارهای گوردن آلپورت آغاز شد. وی ابتدا از لیستی با ۱۸۰۰۰ صفت آغاز کرد و خود آن را به ۴۵۰۰ صفت کاهش داد. پس از آن، ریموند کتل، این لیست را از طریق تحلیل عاملی، به فهرستی ۱۶ صفتی تبدیل و بر اساس آن، آزمون ۱۶PF را تدوین کرد. نهایتا لوئیس گلدبرگ این لیست ۱۶ صفتی را به پنج صفت رساند.

این مدل، شخصیت را بر اساس ۵ عامل شخصیتی بررسی می‌کند که هر یک از این عوامل، مجموعه‌ای از صفات هستند:

عامل گشودگی به تجربه‌ها (Openness to experience):

این عامل را می‌توان مجموعه‌ای از هنر و زیبایی شناسی، پذیرا بودن نسبت به احساسات، کنجکاوی، تخیل، ماجراجویی، متمایل به ایده‌های جدید و تجربه‌ها متنوع دانست.
افرادی که در این عامل نمرات بالایی کسب می‌کنند، در جست‌وجوی کسب تجربه‌ها جدید و ماجراجویانه هستند. این افراد معمولا خودآگاهی بالاتری دارند و مستعد عقاید عجیب و غیرمعمول هستند که گاها می‌تواند خطرساز باشد.
افرادی که در این عامل نمرات پایینی کسب می‌کنند، موفقیت را در پشتکار و ثابت قدم بودن می‌دانند. این افراد را معمولا تحت عنوان عمل‌گرایان می‌شناسیم.

عامل وجدان و مسئولیت‌پذیری (Conscientiousness)

وجدان را می‌توان تا حدودی با نظم و انضباط درونی و شخصی، وظیفه‌شناسی و اخلاق‌مداری، و تمایل به کسب موفقیت‌هایی بالاتر از انتظار تعریف کرد.
افراد با وجدان و مسئولیت‌پذیری بالا، معمولا سختکوش و متمرکز هستند و اعمال خود را بر اساس برنامه‌ریزی پیش می‌برند. آنان به عنوان افرادی وظیفه‌شناس شناخته می‌شوند که برای خود هدف‌هایی معین دارند و برای آن سخت تلاش می‌کنند و کارآیی بالایی از خود نشان می‌دهند.
سطح پایین وجدان، معمولا در افراد خودانگیخته و منعطف دیده می‌شود. افرادی که چندان چهارچوب‌مدار و قانون‌مند نیستند و کارشان را بر اساس انگیزه‌های خودجوش پیش می‌برند نه اهداف معین.

عامل برون‌گرایی (Extroversion)

برونگرایی به گستردگی فعالیتها و روابط(و نه عمق آنها) اشاره دارد. خونگرمی و صمیمیت، تمایل به اجتماعات، جنب و جوش و شادمانی بالا، صراحت کلام و هیجانطلبی و تمایل به هیجانات مثبت زیرمجموعههای عامل برونگرایی به شمار میروند.
افراد با نمره بالای برون‌گرایی، عموما فعالیت‌ها و روابط گسترده و متعدد (ولی نه چندان عمیقی) دارند. این افراد، انرژی روانی خود را از محیط و از تعاملات و فعالیت‌های بیرونی دریافت می‌کنند. این افراد معمولا مهارت بالایی در صحبت کردن داشته و بیشتر به سلطه‌گری متمایلند. افراد با نمره بالای برون‌گرایی معمولا پرانرژی و پذیرا تلقی می‌شوند.
افراد با نمره برون‌گرایی پایین، بخش زیادی از انرژی روانی خود را از درونشان کسب می‌کنند و از محیطی شخصی که برای خود ساخته‌اند. این افراد معمولا روابط کمتر ولی عمیق‌تری دارند. نیازمند زمان‌هایی هستند که به تنهایی بگذرانند و فعالیت‌های فردی را به فعالیت‌های گروهی ترجیح می‌دهند. البته این، به معنای ضداجتماع بودن یا خجالتی بودن این افراد نیست. افرادی که برون‌گرایی بالایی ندارند، در محیط اجتماعی، محتاط‌تر از دیگران هستند.

عامل سازگاری و توافق (Agreeableness)

اعتماد به دیگران، نوع‌دوستی و اهمیت به دیگری، سادگی و روراست بودن، تواضع، مهربانی و درک دیگران و پذیرش و همراهی آن‌ها، از زیرشاخه‌های سازگاری به شمار می‌روند.
افراد با سازگاری بالا، معمولا مهربان، همدل، متواضع و سخاوتمند هستند و خود را در برابر دیگران مسئول می‌دانند. این افراد توانایی رهبری بالایی داشته و عموما از محبوبیت بالایی برخورداند. نگاهی مثبت و امیدوارانه به انسان دارند و به منافع دیگران اهمیت می‌دهند.
افرادی که در این عامل نمره پایینی کسب می‌کنند، معمولا خودشان را از اجتماع جدا می‌دانند. آن‌ها اعتماد چندانی به دیگران و انگیزه‌ها و اهدافشان ندارند و در مورد دیدگاه‌های اجتماعی خود، سرسختی بالایی نشان می‌دهند. این افراد نگاهی همدلانه به دیگران ندارند و گاها ممکن است از آن‌ها برای رسیدن به مقاصد خود، سواستفاده کنند.

روان‌رنجوری یا نوروتیک بودن (Neuroticism)

این عامل، میزان احساسات منفی مانند خشم، اضطراب و افسردگی و همچنین آسیب‌پذیری فرد در برابر استرس و میزان رفتارهای مراقبت از خود (رفتارهایی که ناشی از شرم است. مثلا فرد مدام مراقب است تا رفتاری انجام ندهد که برداشت دیگران از شخصیت او تغییر کند) را می‌سنجد.
افراد با نمره بالای روان‌رنجوری، معمولا در درک شرایط، اغراق‌آمیز عمل می‌کنند؛ برای مثال یک شکست کوچک و جزئی را پایانی برای فعالیت خود در نظر می‌گیرند. این افراد عموما خلق منفی و پایینی دارند و بیشتر از دیگران مستعد اضطراب بالا و آزاردهنده هستند. این گروه عموما بیشتر از دیگران مستعد اختلالات و مشکلات روانی می‌باشند.
در سمت دیگر طیف، افرادی هستند که روان‌رنجوری پایینی دارند به این معنا که به سرعت ناراحت نمی‌شوند و به هم نمی‌ریزند. این افراد غالبا از ثبات هیجانی مطلوبی برخودارند و کمتر احساسات منفی مانند خشم، افسردگی یا اضطراب در سطوح شدید را تجربه می‌کنند.

ویژگی‌های متمایز کننده مدل پنج‌ عاملی از سایر مدل‌ها

از ویژگی‌های مثبت و متمایزکننده این مدل می‌توان به این‌ها اشاره کرد:

  • این مدل در زندگی روزمره و تعاملات اجتماعی به خوبی قابل استفاده است و دانشی عملی و کاربردی به مخاطب خود ارائه می‌دهد.
  • این مدل، اعتبار آکادمیک قابل قبولی دارد و نشریات معتبر روانشناسی به آن استناد می‌کنند.
  • مدل پنج عاملی، صفات انسان را روی یک طیف پیوسته مورد بررسی قرار می‌دهد و دیدگاه صفر و یکی و تیپ‌بندی ندارد.
  • در کارنامه آن، زمینه‌هایی برای بهبود رفتار را به افراد معرفی می‌کند.

مشاور شغلی حرف جدیدی برای شما ندارد!

چون همه چیزهایی که باید بدانید در مقاله‌ها گفته شده است. ولی اگر نمی‌دانید چطور این اطلاعات را در مورد خودتان به کار ببرید، اگر نمی‌دانید مسئله شما چیست، اگر بین چند مسئله گیر کرده‌اید و نمی‌توانید تصمیمی بگیرید یا می‌خواهید سریع‌تر به نتیجه برسید، مشاور شغلی می‌تواند کمکتان کند.

این مقاله چقدر مفید بود؟
[کل: ۰ میانگین: ۰]

نظر شما چیست؟

Scroll to Top